Dünya Sağlık Örgütü ( WHO ) ( DSÖ ) , 7 Nisan 1948’de kurulmuş olup, her yılın 7 Nisan günü belli bir konuyu hedef alarak kutlanmaktadır. Böylece önemli sağlık sorunlarına ortak çözüm aramak, çareler bulmak ve bu konuda gereken önlemleri alarak , sağlığın gündemde tutulabilmesini sağlayarak insanlığa hizmet etmek amaçlanmaktadır. 19-22 Temmuz 1946 tarihlerinde New York’da düzenlenen Uluslararası Sağlık Konferansı’nda Birleşmiş Milletler’e üye 51 Ülkenin temsilcileri ile FAO, ILO, UNESCO,OIHP, PAHO, Kızılhaç, Dünya İşçi Sendikaları Federasyonu ve Rockefeller Vakfı gözlemcileri DSÖ Anayasası’nı oluşturmuşlar. Anayasa 22 Temmuz 1946’da 61 devletin temsilcisi tarafından imzalanmıştır. Yapısal işlemler 26 ülkenin onayı 7 Nisan 1948’de tamamlanmıştır , ilk Genel Direktör olarak da Kanada’lı Dr.Brock CHISHOLM seçilmiştir. Halen Dünya Sağlık Örgütü Genel Direktörü Dr. Gro Harlem Brundtland' dır. Türkiye, DSÖ kurulur kurulmaz çalışmalarına katıldı. Türk Hükümeti 9 Haziran 1949 tarih ve 5062 sayılı kanunla DSÖ Anayasası’nı onaylayarak Örgüt’e üye olmuştur. 7 Nisan Dünya Sağlık Günü’nde son yedi yılda sırasıyla şu konulara yer vermiştir: 1994 Yılı: Ağız ve Diş Sağlığı Yılı ; 1995 Yılı: Polio’suz ( Çocuk felci ) bir Dünya Yılı ; 1996 Yılı:Daha İyi Bir Yaşam İçin Sağlıklı Şehirler Yılı ; 1997 Yılı:Nükseden Enfeksiyon Hastalıkları-Global Alarm, Global Yanıt Yılı ; 1998 Yılı: Anne Sağlığı Yılı ; 1999 Yılı:Aktif Yaşlanma İçin Global Hareket Yaşlılar Yılı ; 2000 Yılı:Güvenli Kan Benimle Başlar ; Bu yıl ise 7 Nisan Dünya Sağlık Günü “Ruh Sağlığı: Dışlamaya Hayır - Hizmete Evet konusuna tahsis edilmiştir. Bu yılın ana gündem maddesi olarak seçilen “ ruh sağlığına ” kısaca değindikten sonra , bazı dünya ülkeleri ile yurdumuzun sağlık verilerini karşılaştırmaya çalışacağım. Ruh sağlığı neden önemlidir , çünkü genel olarak sağlıklı olmanın tarifi “hem bedenen ve hem de ruhen iyi ve sağlıklı olmaktır”. İçinde bulunduğumuz sıkıntılı dönemde bireysel ve toplumsal ruh sağlığı daha da önemli hale geldi. Yurdumuzun tamamı yaklaşık 2 yıldan beri sarsıcı yaralar aldı , biri geçmeden diğeri başladı. Bu ağır darbeler bize , yapısal , idari , yasal vb. bir çok eksiğimiz yanında çok önemli bir eksiğimizi de gösterdi : Moral ( Ahlaki ) değerlerimizin zayıflamış olduğunu, sosyal örgümüzün adeta çökmekte olduğunu , bir kalabalığı veya topluluğu toplum , millet yapan değerlerimizin eritilerek yok edilmeye çalışıldığını da görmüş olduk. Paramızın üzerinde imzası olan Merkez Bankası Eski Başkanı , henüz başkan iken yüklü miktarda parasını TL’den Amerikan Doları’na çevirdi. Bunun krizden hemen önce veya sonra olması önemli değildir. Önemli olan , kullandığımız parada imzası olan kişinin , aşını-ekmeğini yediği memleketin ona kazandırdığı parayı her hangi bir nedenle devletine güvenmeyip başka bir devletin parasına çevirmesidir. Ama çıkıp paranızı TL’ye yatırın demiştir. Kendilerini yargılatmak için güvenilir bulmadıkları mahkemelerimize içinden çıktıkları milletinin fertlerini yargılatmayı uygun gören bazı vekillerimiz de devletine güvenmemiştir. Çünkü insanlar birbirine güvenmez hale getirilmiştir. İnsanların adalet duyguları köreltilmiş ve nasıl olsa adaletin yerini bulmayacağı inancı yerleştirilmiştir. Özellikle büyük kentlerde yaşayan insanlarımızın yan yana fakat aslında birbirinden uzak , kopuk , habersiz ve ilgisiz yaşadığını , yani zor durumlarda gereken dayanışmanın zayıflığını da görmüş olduk. Sosyal örgümüzün zayıflamış veya zayıflatılmış olması nedeniyle herkes kendi şemsiyesine sığındı ve başkalarını , en yakınlarını bile şemsiyesinin dışına iteledi. Bu duruma basit bir şekilde , ne yapalım , zor , oyunu bozdu deyip geçiştiremeyiz. Nüfusumuzun ve ekonomik değerlerimizin önemli bir kısmını bulunduran İstanbul,İzmit ve çevre yerleşim birimleri , genel darbelere ilave olarak 2 büyük deprem yaşadı.17 Ağustos depremi sonrasında , 150 bin liralık içme suyu bazı uyanık insan müsveddeleri tarafından 1-2 milyon liraya satıldı ; deprem yardımını stoklayanlar ya da satanlar oldu. Ekonomik kriz ve devalüasyon dönemlerinde alacaklısına borcunu vermeyip parasını repo,faiz,dövize yatıranlar nedeniyle işler durdu,yuvalar bozuldu,ocaklar söndü,intihar edenler bile oldu. Yıllarca seçim nutuklarıyla eleştirdiğimiz medeni memleketlerin insanları karşısında aşağılanır hale getirildik. Alay ettiğimiz ve kağıttan aslanlarmış dediğimiz yıkılan Sovyet İmparatorluğu’nun durumuna düşürüldük. Çünkü , yıllardan beri ilkel politik kaygılarla yaz-boz tahtasına benzetilen öğretim sistemimizi çalıştırırlarken içerisine hiçbir zaman “ eğitim ” kavramını eklemediler , insanlarımızı kasıtlı olarak yalnızca istatistik rakamları olarak gördüler. Yıllardan beri insan merkezli,birey merkezli değil de devlet merkezli yönetildik. Bu nedenle biraz sonra sıralayacağım bazı rakamları yorumlarken , rakamlardan çok bunların nedenlerini ve bunları hazırlayanların amaçlarını düşünmek gerekir ; giriş kısmında gereksiz laflar sarfetmemin nedeni bunları hatırlatmaktır , özürlerimi kabul ediniz. Sağlık Bakanlığı’mızın internet sitesinde günün önemi nedeniyle hazırlanan bir yazıda , “ruhsal bozukluğu olan kişileri dışlamamak ve tedaviye cesaretlendirmek için toplum olarak yapabileceklerimiz nelerdir” başlığı altında , politika belirleyenler kısmında , “Ruh sağlığı sosyal faktörlerden etkilenir; eğitim, iş, yargılama sistemi ve sağlık hizmetlerinin ruh sağlığını iyileştirir düzeyde yapılandırılması için çaba harcamalıdırlar;rehabilitasyon programları dahil ruh sağlığı hizmetlerinin halkın ulaşacağı mekanlara taşımalıdırlar” denilmektedir. Burada dar düşünüp de yalnızca şimdiki bakanlığı ve diğer yöneticileri ( Siyasetçi veya bürokrat ) eleştirmek yerine tüm yönetim sistemimizi ve geçmişimizi gözden geçirmeliyiz. Sıkıntılarımızı dile getirirken ve çözüm ararken kendimize düzgün ve net hedefler koymalıyız. Hedeflerimiz milletimizin tamamına yakınının kabul edebileceği ve yararına olmalıdır. Çeşitli kötü niyetli kimselerin malzemesi olarak milletimizi bir bilinmeze , kaosa sürükleyenlerin tuzağına düşmemeliyiz. Sakin ve dikkatli düşünerek hareket etmeliyiz. Bireylerin geleceğe güvenle bakması için gerekli ortamı sağlamak üzere çalışmaları için seçtiğimiz ve bunların tayin ettikleri değerli yöneticilerimizin hatırlamasında yarar var : Ruh sağlığı bozulmuş , geleceğe güveni kalmamış kitleleri yönetmek olanaksızdır. Kişisel ihtirasları bir yana bırakıp milletini düşünüp ülkesi için çalışmanın zamanı gelmiştir ve hatta geç bile kalınmıştır. Daha önce de yazmıştım ; Şeyh Edebali , insanı yaşat ki devlet yaşasın diyerek durumu özetlemiştir.
DSÖ RAPORLARI VE ÜLKELERİN KIYASLANMALARI
Dünya Sağlık Örgütü ( DSÖ ) (WHO) tarafından, Birleşmiş Milletler' e üye ülkelerdeki sağlık hizmetlerinin düzeyiyle ilgili olarak ilk kez yapılan bir araştırma, dünyada en iyi sağlık hizmetini Fransa'nın verdiğini, Türkiye'nin bu konuda 70. sırada bulunduğunu ortaya çıkardı. Fransa'yı İtalya izlediği belirlenen araştırma, BM üyesi 191 ülkeyi kapsıyor. DSÖ`nün değerlendirmesine göre, ulusal gelirine oranla sağlık alanında en fazla harcama yapan ülke olan ABD, iyi sağlık hizmeti verme konusunda 37. sırada bulunuyor. WHO raporunun ortaya koyduğu çarpıcı gerçeklerden bazıları şöyle: -Tüm dünyada fakirler, yeterli sağlık hizmetinden yararlanamıyor ya da sağlık hizmeti alabilmek için , kendi devletlerine sağlık primi / vergisi ödedikleri halde , ilave olarak kendi ceplerinden harcama yaparak daha fazla fakirleşiyorlar. -Sağlık alanında karaborsa , yolsuzluk , kaynak israfı ve rüşvet hala önlenemedi. -Birçok ülkede doktorlar, hem kamu sektöründe, hem de kendi muayenehanelerinde çalışıyorlar ve bakanlıklar bu duruma göz yumuyor. DSÖ`ne göre bu durum, kamu sektörünün özel muayenehaneleri yasadışı yoldan finanse etmesi anlamına geliyor. -WHO, tüm dünyada sağlık sigortasının mümkün olduğu oranda yaygınlaştırılmasını tavsiye ediyor. -Sanayileşmiş ülkelerde, genelde, sağlık harcamalarının yüzde 25`i hastaların cebinden çıkıyor. Bu oran ABD`de yüzde 56, Hindistan`da yüzde 80`i buluyor. Türkiye’deki durum da Hindistan’dan çok daha iyi değil. -Pek çok ülkede yoksullar , sağlık hizmetleri için nispi olarak zenginlerden daha fazla harcama yapıyorlar ; çünkü koruyucu sağlık hizmetlerinden yararlanamıyorlar. -WHO araştırmasını 5 temel esasa dayandırdı. Bunlar halkın genel sağlık düzeyi, sağlık alanında karşılaşılan haksızlıklar, hastaların verilen sağlık hizmetinden ne oranda memnun kaldıkları, sağlık hizmetlerinin talebe ne oranda cevap verdiği ve sağlık sisteminin mali yükünün ne şekilde dağıtıldığı yani sağlık hizmetlerinin faturasını kimin ödediği. Rapora göre Akdeniz ülkelerinden Fransa, İtalya ve İspanya`da sağlık hizmetleri, diğer kıta Avrupa`sı ülkelerinden daha gelişmiş durumda. İskandinav ülkeleri arasında ise Norveç birinci sırada bulunuyor. Güney Amerika ülkeleri arasında Kolombiya, Şili, Kosta-Rika ve Küba en iyi sağlık hizmeti veren ülkeler. Asya`da Singapur ve Japonya`da sağlık hizmetleri çok iyi. Pasifik bölgesinde ise Avustralya ve Yeni Zelanda bu açıdan dikkati çekiyor. Ortadoğu ve Kuzey Afrika`da ise Umman, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Fas`ta yeterli sağlık hizmet veriliyor. Sağlık hizmetleri ve sağlık sigortası açısından yoksullarla zenginler arasında en iyi dengeyi sağlayan ülkenin Kolombiya olduğu belirlendi. Bu ülkede yoksullar sağlık hizmeti almak için yılda 1 dolar harcarsa, zenginler 7.60 dolar harcıyorlar. Bu açıdan dengesizliğin en yaygın olduğu ülkeler arasında Sierra Leone, Brezilya, Çin, Vietnam ve Rusya önde geliyor. Raporda, yılda kişi başına 60 doların altında sağlık harcaması yapan ülkelerde halkın yeterli sağlık hizmeti alamadığı da vurgulandı. Türkiye’de yılda kişi başına yapılan sağlık harcaması toplamı 108 dolardır. OECD ortalaması 1828 doları bulmaktadır. Kişi başı sağlık harcaması miktarının ABD’de 3708, Almanya’da 3036, Norveç’te 2848, Fransa’da 2550, Avusturya’da 2225, Hollanda’da 2150, Danimarka’da 2130, İsveç’de 2082, İzlanda’da 2053, Kanada’da 1796, İngiltere’de 1365 dolar olduğu görülmektedir. Sağlık hizmetlerinin finansmanını değerlendirirken kullanılabilecek en önemli göstergelerden birisi genel bütçe içinde Sağlık Bakanlığı payının oranıdır ama tek başına yeterli olamaz. Bu oranın uzun bir dönemdir %3 civarında seyrettiği bilinmektedir. Öte yandan Türkiye’de Sağlık Bakanlığının genel bütçeden aldığı pay Cumhuriyet tarihinin hiçbir döneminde %5-6’yı (en yüksek 1960’da) geçememiştir. Oysa Dünya Sağlık Örgütünün (DSÖ) Türkiye gibi ülkeler için önerdiği oran %10’dur ve DSÖ bu oranı alt sınır olarak görmektedir. Genel bütçeden Sağlık Bakanlığı için ayrılan paya Avrupa ülkeleri için bakıldığında şöyle bir tabloyla karşılaşılmaktadır: Yunanistan’da %7, Almanya’da %17, Avusturya’da %14, Çek Cumhuriyeti’nde %17, Fransa’da %16, Hollanda’da %15, İspanya’da %6, Portekiz’de %9, Romanya’da %8. Türkiye kendi gelir grubundaki ülkeler arasında Sağlık Bakanlığı’na en düşük kaynak ayıran iki ülkeden birisidir. 1998 rakamlarıyla Türkiye ile aynı gelir dilimine yerleştirilebilecek (2500-4000 dolar aralığı) ve haklarında bilgi elde edilebilen toplam 14 ülkenin, Türkiye dışında yalnızca birisinde (Meksika) Sağlık Bakanlığı bütçesinin genel bütçe içindeki payı %3’tür. Diğer 12 ülkenin tümünde oran daha yüksektir ve %5 ile %21 arasında değişmektedir, (Örneğin Botsvana ve Brezilya’da %5, Kosta Rika’da %21, Panama’da %18). Bütçedeki pay kadar alınan paraların nereye harcandığı da önemlidir. Gereksiz bina yapımı , usulsüz satın alım , yanlış ve pahalı malzeme ve teknoloji kullanımı , fazladan ve niteliksiz personel kullanımı , standartların ve denetimin olmayışı , neyi niçin yaptığını-istediğini bilmeyen eğitim-öğretim seviyesi yetersiz personel yetiştirme ve çalıştırma konusunda yapılan ısrarcılık , kıt olan kaynakların israfına neden olmaktadır. Almanya ve ABD’deki toplam sağlık harcamaları Türkiye’nin toplam GSMH’sından daha fazladır. Yani bu ülkelerde yalnızca sağlık hizmetleri için harcanan para miktarı, Türkiye’nin toplam gelirinden daha fazladır. Fransa’da ise sağlık harcaması toplamı, Türkiye’nin GSMH’sı kadar tutmaktadır. Yani Türkiye’nin toplamdaki yasal gelirleri de azdır , yasal gelirler bakımından Türkiye yoksul bir ülkedir , ayrıca kaynak israfı yapılmaktadır. Geliri Türkiye’den daha az olduğu halde sağlıkta çok daha iyi sonuçları elde edebilen ülkeler vardır. Ancak bu ülkeler bu başarıyı ellerindeki kıt kaynağı, sağlık, eğitim gibi sosyal sektörlere yönlendirerek ve iyi planlama ile başarabilmişlerdir. 1998 yılı bütçemizin %40’ı aşan bir bölümü,1999 yılında %45’in üzerinde , 2001’de ise yaklaşık olarak bütçenin üçte ikisi faiz ödemelerine harcanmaktadır. Avrupa ülkeleri içinde çocuk ve bebekleri en çok ölen Türkiye’dir. Toplumsal sağlık düzeyini ölçmekte ve uluslararası karşılaştırma yapmakta kullanılan temel gösterge olan çocuk ölüm hızı (ÇÖH) bakımından Türkiye’nin durumunun hiç de iç açıcı olmadığı gözlenmektedir. Türkiye’de çocuk ölüm hızı binde 47’dir. Yani Türkiye’de, her yıl, 5 yaşından küçük her bin çocuktan 47’si ölmektedir. Aynı rakam Avrupa ülkelerinde binde 5 ile 10 arasında değişmektedir. Komşu ülkeler içinde (Irak dışında) çocuk ve bebekleri en çok ölen ülke Türkiye’dir. Kişi başına geliri 1000 doların altında olan Arnavutluk, Azerbaycan, Ermenistan, Makedonya, Gürcistan, Honduras, Kore Demokratik Cumhuriyeti, Moldova, Nikaragua, Solomon Adaları gibi ülkelerde ÇÖH Türkiye’den daha düşüktür. Türkiye’nin sahip olduğu kişi başına düşen milli gelir düzeyi dikkate alındığında çocuk ölüm hızının binde 47 değil, yaklaşık binde 30 olması gerekmektedir. Aradaki fark UNICEF tarafından -17 puanlık kötü performans olarak değerlendirilmektedir. Yani Türkiye sağlık göstergesi bakımından kötü performans sergileyen ülkeler arasındadır. Kötü performansın nedeni ise eldeki milli geliri bile gerektiği şekilde kullanamayan yönetim yapısına bağlanmaktadır. Türkiye elindeki geliri insan yararına kullanmayı bilmeyen, insan için kullanmak istemeyen bir ülkedir. SağlıkBakanlığı kaynaklarının yetersizliğine bağlı olarak yataklı tedavi kurumlarının giderek daha fazla bir oranı gelirlerini döner sermayeye dayandırmak zorunda kalmaktadır. Bunun anlamı açıkça, kamu kurumlarındaki hizmetin de daha fazla oranda paralı ve pahalı duruma gelmesi demektir. Bu uygulamanın sağlıktaki eşitsizlikleri artırıcı bir etki yaratması beklenmelidir. 1989 yılında toplam Sağlık Bakanlığı hastanelerinin %58.5’i döner sermaye geliri elde ederken 1997 yılında döner sermayeli hastane oranı %74.4’e yükselmiştir. Gelişmekte olan ülkelerin sağlık alanındaki sorunlarıyla ilgili olarak öncelikle yeryüzü genelinde kötü sağlık koşullarının ana nedeninin yoksulluk olduğu gerçeğini kabul etmemiz gerekiyor. Buhara’da (şimdiki Kazakistan) 9 yüzyıl önce yaşamış olan büyük Türk - İslam hekimi Al Asuli’nin yazmış olduğu tıbbi farmakopesi’de hastalıklar iki gruba ayrılmıştır : zenginlerin hastalıkları ve yoksulların hastalıkları. Aradan geçen bunca yüzyıl bu gerçeği değiştirmemiştir; yeni bin yılda zenginlerle yoksullar arasındaki uçurum giderek artmaktadır. 1996 yılı itibariyle dünyanın en zengin 358 kişisi dünya nüfusunun %45’ini oluşturan ülkelerin (2.5 milyar insan) yıllık gelirlerinden daha fazla bir varlığa hükmetmektedir.
SAĞLIK VE EĞİTİM-ÖĞRETİM
Al Asuli’nin farmakopesi’ sinde belirttiği zengin ve yoksul ayrımı , günümüzde sağlık alanında bilginin paylaşılmasında da kendini göstermektedir.Bilgiye ulaşamama ve bilgi yoksulluğu bir ülkenin sağlığının iyi olmasının önündeki en önemli engellerden biri sayılabilir. Yoksulluk kütüphanelerde kendini göstermektedir. ABD’deki bir tıp kütüphanesinde 3000 süreli yayın bulunurken , Kenya’da Afrika’nın en büyük tıbbi literatür merkezi sayılan Nairobi Üniversitesi’nde bugün 20 süreli yayın bulunmaktadır; bu sayı 10 yıl önce 300 idi! 1960’lı yıllarda Kampala’da Albert Cook Tıp Merkezi’nde 2500 kitap ve dergi aboneliği varken bugün süreli yayın sayısı 40’ın altındadır. Birçok kütüphaneye son 10 yılda herhangi bir kitap alınabilmiş değildir, bir çok kütüphanenin bilgisayarı arşiv sistemi, hatta yazışma için pul ödenekleri bile bulunmamaktadır. Bu acı durumun nedeni, kurumların, daha da genelde ülkelerin ekonomik darboğazlarıdır. ABD gibi gelişmiş ülkelerde , çalışmakta olan hekim ve hekim dışı sağlık personelinin her yıl belirli bir eğitim kredi puanı alması , bunun için de mutlaka belirli sayıda konferans,seminer vb. eğitim toplantısına katılması , çeşitli makaleler yazması ve araştırmalara katılması zorunluluğu vardır. Bunların finansmanı da sanıldığı gibi devletin bütçesinden değil , hizmeti alan veya sunan kurumların , ilaç, mal veya malzeme üretip satan kurumların bütçesinden karşılanır. Türkiye’deki öğretim-eğitim durumu ise iç karartıcıdır. İki-üç imza ile 1 haftada bütün sağlık meslek liseleri yüksek okul yapıldı ; Onbaşı İdi Amin ‘in kendini orgeneral ilan etmesi gibi.Meslek içi eğitim çalışmaları ise çoğu sağlık personeli için , ilaç firmalarının dağıttığı ve doğruluğunu ya da yanlışlığını kimsenin bilemediği broşürler ya da bedava dağıtılan ucuz tıp dergileriyle sınırlıdır. Eğitim-öğretim planlaması , mezuniyet sonrası meslek içi eğitim çalışmaları ile ilgili olarak , ulusal ölçüde hazırlanmış bir planımız,programımız,devlet politikamız hiçbir zaman olmadı . Program hazırlayıp uygulamaya çalışanlara ise , “bırakın biraz da o eşelensin ,yarın çekip gider biz de rahat ederiz ya da eski köye yeni adet mi?” gibi yaklaşımlar gösterildi. Çağdaş bir sağlık eğitim-öğretim yapılanmasının önündeki engel yalnızca devlet kurumları olarak kalmadı . Hazırcılık ve kolaycılığa kapılan tüm kişi ve kuruluşlar niteliksiz insan yetişmesine elbirliğiyle yardımcı oldu. Gelişmiş ülkelerin yayınları kendi sağlık sorunları ve sağlık hedeflerini yansıtmaktadır. Böyle bir bilgi taarruzu yoksul ülkelerde , zaten toplumsal hedeflere pek yönelmeyen sağlık bilincini daha da çarpıtabilmektedir . Buna , reyting amaçlı yazılı ve görsel basında bulunan bazı kötü niyetli kimseler de yardımcı olmaktadırlar. Bu tür davranış gösterenler sığ ve kötü niyetli yaklaşımlarla toplumda hedef saptırmakta ve gündem değiştirmekte maşa olarak kullanılmaktadırlar. Türkiye'de gereksiz yere ve gerekli donanımdan yoksun tıp fakültesi açılmaya devam edilmektedir. Daha da kötüsü hekim sayısının artırılması sağlık sektöründeki sorunların çözüm yolu olarak gösterilmektedir. 1964 yılında 4 olan ülkemizdeki tıp fakültesi sayısı, 1970’de 8, 1975’te 16, 1989’da 24 ve 1998’de 47’ye yükseldi. Tıp fakültelerinden yılda mezun olan öğrenci sayısı ise yine aynı yıllar sırasıyla 426, 778, 1149, 2200, 3264 ve 4500 oldu. Bu durum tıp fakülteleri arasında eğitim olanakları bakımından önemli farklılıklar yaratmaktadır. Örneğin fakülte kütüphanelerinde öğrenci başına düşen referans kitap sayısı Ankara Tıp’ta 13, Çukurova Tıp’ta 14, Dokuz Eylül’de 53 iken, Erzurum Atatürk Tıp Fakültesi’nde 1, Dicle Tıp’ta 2, Trakya Tıp’ta 1, Süleyman Demirel Tıp Fakültesi’nde 0’dır. Tıp eğitiminin niteliği doğrudan etkileyen bir konu, öğrenci sayısı ya da kontenjanlardır. Bunun yanısıra, tıp fakültelerinde verilen eğitimin niteliğini etkileyen pek çok başka belirleyici de söz konusudur. Bunlar arasında; Türkiye'nin gereksinimi olan hekim modelinin belirlenmemiş olması ve müfredatın buna göre ayarlanmamış olması. Tıp eğitiminde topluma dayalı ve problem çözmeye yönelik aktif eğitim yöntemlerinin kullanılmamış olması, beceriye dayalı metodoloji yerine teorik eğitim uygulanıyor olması sayılabilir. Tıp eğitiminin yaşam boyu süren bir eğitim olduğu kavramı öğrenciye aktarılamamakta , toplumsal ve psiko-sosyal kavramlarla zenginleştirilmiş dengeli bir müfredat oluşturulamamaktadır. Tıp fakültelerimizde 1. basamağa önem veren bir eğitimin yapılamıyor olmasında topluma dayalı uygulamaların doğrudan öğretildiği eğitim ve araştırma bölgelerinin olmaması da rol oynamaktadır. Tıp öğrencilerinin öğretimlerinin erken döneminde uygulama ile karşılaşmaları ve uygun kimselerden hekimlik becerilerini öğrenmeleri gerekir. Oysa ki Türkiye'de ki tıp fakültelerinde tüm bunları engelleyen bir durum sözkonusudur. Örneğin; tıp fakültesi öğretim üyelerinin tam zamanlı çalışmıyor olmaları önemli bir engeldir. Yanlış organizasyonlar nedeniyle tıp fakülteleri eğitim ve araştırma kurumları olmaktan çok , sıradan hastalıklar için hizmet veren vasıfsız hastaneler haline getirilmektedir.
SAĞLIKDA ÖNCELİKLERİN TESPİTİ
Ne yazık ki sağlıkla ilgili meslek örgütlerimizin önemli bir kısmı , asli görevleri ve varlık nedenleri olan sağlık konularını bırakıp başka şeylerle , özellikle de siyasetle ilgilendiler. Hem de Türkiye’de siyaset yapmak için gidebilecekleri , istediklerinden çok fazla sayıda siyasi örgütlenme ve kuruluş varken. Bu kişi ve kurumlar , bilerek veya bilmeyerek uluslararası yüksek tüketim sisteminin maşası oldular. Yoksul ülkelerin sağlık sektörleri çökmekte ; sağlık hizmetleri hızla plansız , programsız , düzensiz özelleştirilmekte veya yanlış , gereksiz , pahalı harcamalarla kamu sağlık sektörü talan edilmekte ve yolsuzluğun merkezleri haline getirilmektedir. Diğer yandan büyük şehirlerde tam donanımlı, en son teknolojiye sahip büyük tıp merkezleri yoksul ülkelerin elit tabakasına hizmet vermektedir. Çoğu zaman da bunlar , gelişmiş ülkelerin teknoloji çöplüğü halinde denetim ve standart dışı çalışmaktadırlar . Örneğin İstanbul’daki MR ( Magnetik Rezonans ) görüntüleme merkezi sayısı , tüm Almanya’dakinden daha fazladır. Çok belirgin bir şekilde kaynak israfı yapılmaktadır , hem de bunlara plansız bir şekilde izin verdikleri için izni veren devlet kurumlarının yardımıyla. Üstelik temiz içme suyu ve yeterli beslenmenin sağlanması, çocuk ve kadın sağlığı gibi koruyucu yani temel sağlık hizmetleri için ayrılan bütçeler giderek zorunlu kesintilere uğratılmaktadır. Çünkü , görünmeyen alt yapı benzeri yatırımlar yerine , görünen ve halkın ruhunu okşayan yatırımlar ve söylemlerle daha kolay oy toplanmaktadır. Global ekonomik sistemin bir dayatması olan bu eğilim , ne için kullanıldığı bile tam olarak bilinmeyen bir çeşit teknoloji kullanımını artırmakta , ancak gelişmekte olan , yani geri kalmış dünyanın sorunlarına çözüm getirmemektedir. Türkiye’de sağlığın korunmasına verilen önem en fazla %1’dir. Kısıtlı sağlık bütçemizin %99’luk kısım tedavi edici sağlık hizmetlerine yönelmektedir , koruyucu sağlık hizmetlerine ise Sağlık Bakanlığı bütçesinin yalnızca % 1’i ayrılmaktadır. Türkiye’de bulaşıcı hastalıkların, aşıyla korunabilir hastalıkların sıklığı, nüfus artış hızının yüksekliği dikkate alınırsa, bu durumun oldukça vahim bir tablo olduğu anlaşılır. Söz konusu tablodaki diğer bir olumsuzluk, koruyucu sağlık hizmetlerine yapılan harcamanın oranlarının yıllar içinde azalmasıdır. 1994/95 için ayaktan tedavi edici hizmetlerin payı %16, yataklı tedavi hizmetlerinin payı %30 artarken, koruyucu sağlık hizmetlerinin payı %3 artabilmiştir. 1995/96 için ayaktan tedavi hizmetlerinin payındaki artış %21, yataklı tedavi hizmetlerinin payındaki artış %19 gerçekleşirken, koruyucu sağlık hizmetlerinin payı %10 artabilmiştir. Sonuç olarak koruyucu sağlık hizmetlerinin toplam sağlık harcamaları içindeki payı 1992’de %2.2 iken, 1996 sonunda %0.9’a gerilemiştir. Dolar üzerinden miktar olarak ele alındığında da durum son derece olumsuzdur. Kişi başı yıllık koruyucu sağlık harcaması tutarı 1992’de 2.2; 1994 ve 1996’da 0.9 dolardır. Bu durumun en önemli nedenleri arasında , nitelikli sağlık personeli yetiştirilmemiş olması ve bu durumu kendi çıkarları için körükleyen , teşvik eden , çeşitli malzeme,ilaç,teknoloji üreten ve pazarlayan uluslar arası firmaların tüketimi teşvik edici yaklaşımlarıdır. Sağlık ocağı başına düşen nüfus açısından en iyi durumdaki bölge Karadeniz, en kötü durumdaki bölge ise Marmara bölgesidir. 1990-96 döneminde Marmara ve Akdeniz bölgelerinin gelişme hızı en yüksektir. Gelişme hızı açısından en kötü durumdaki bölgeler ise Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleridir. Sağlık ocağı başına nüfus bakımından en iyi durumdaki üç il sırasıyla Gaziantep (3144 kişi), Aksaray (3513 kişi) ve Ardahan (4490 kişi) iken; en kötü durumdaki üç il İstanbul (51025 kişi), Ankara (23576 kişi) ve Urfa (21317 kişi)’dır. Üç büyük ilin ve özellikle de İstanbul’un sağlık ocaklarının durumu bakımından Türkiye içinde ayrı bir konumu bulunmaktadır. 1990 yılı için de İstanbul (90237 kişi), Ankara (31121 kişi) ve İzmir (21909 kişi) sağlık ocağı başına düşen nüfus açısından en kötü durumdaki illerdir. Türkiye’de toplam sağlık harcamalarının hemen tamamı tedavi edici sağlık hizmetlerine yapılsa da, bu tedavi edici kurumların/hastanelerin yeterliliği anlamına gelmemektedir. Nitekim 10 bin kişiye düşen hasta yatağı sayısı ABD’de 53, Almanya’da 87, Arjantin’de 48, Avusturya’da 108, Belçika’da 83, Brezilya’da 35, Danimarka’da 57, Fransa’da 93, İngiltere’de 63, Özbekistan’da 124, Rusya’da 138, Türkmenistan’da 113, Yunanistan’da 51 ve Dünya ortalaması 36; iken Türkiye’de yalnızca 25.7’dir. 1997 yılı için 10 bin kişiye düşen yatak sayısı Adana’da 24.3, Ankara’da 22.9, Antalya’da 39.9, Bursa’da 20.5, Balıkesir’de 22.7, İstanbul’da 35.2, İzmir’de 29.1 iken Adıyaman’da 8.5, Ağrı’da 5.3, Gümüşhane’de 20.9, Hakkari’de 7.1, Siirt’te 9.6, Şırnak’ta 6.9. Mardin’de 7.3’tür.
DÜNYAYI YÖNETENLERİN SAĞLIĞA BAKIŞI
Günümüzdeki bunca zenginliğe karşın , yeryüzünde herhangi bir zamanda olduğundan daha fazla açlık ve yoksulluk vardır. Asya, Afrika, Güney Amerika ve Karayipler nüfusunun üçte biri üretken bir yaşam sürdürebilmek için gereken düzeyin çok altında beslenmektedir. Diğer yandan dünya nüfusunun %21’ini oluşturan gelişmiş ülkeler dünya üzerindeki toplam üretimin %85’ine; en yoksul kesimse %1.4’üne sahiptir ve yoksullara dünya ticaretinden sadece % 0.9 gibi bir pay düşmektedir. Birleşmiş Milletler raporuna göre 1960’dan 1990’a kişi başına gelir yoksul ülkelerde 4 kat artarken zengin ülkelerde 8 kat artmış; zenginlerin kişi başına düşen gelirleri yoksulların 60 katına ulaşmıştır. 1996 rakamlarına göre 174 ülkenin 89’u ekonomik açıdan 1960’lı yıllara oranla daha kötü durumdadır. Bilim ve teknoloji, yoksulluğu yenmek için umutlar vaad etse de bu konuda iyimser olmak pek mümkün değil. 1970’li yıllarda bilim adamı sayısındaki artış oranı gelişmiş ülkelerde milyonda 632 iken bu oran gelişmekte olan ülkelerde 42 idi. Daha da çarpıcı olanı, tüm dünyada sağlık için harcanan 55 milyar ABD dolarının sadece %10’u yoksul ülkelerin gereksinimlerine yönelik harcanmıştır ki bu ülkelerde potansiyel insan ömrünün %90’ı , anne-bebek ölümü , yeni doğan ölümü , önemsiz hastalıklardan ve salgınlardan ölüm , ortalama yaşam süresinin kısalığı gibi nedenlerle yitirilmektedir. Temel sorun zenginlik ve yoksulluk sorunudur ; Türkiye gibi memleketlerde buna ilave daha önemli sorun ise yolsuzluk , plansızlık ve önceliklerin yanlış tespit edilmesidir.Bu nedenle daha adil bir dünya sistemi gerekmektedir. Oysa ilginçtir , bugün demokrasi havarisi geçinen zengin ülkelerin kurmuş oldukları “modern sömürge sistemi” ( = yeni dünya düzeni ) ile yoksul dünyadan Avrupa ve Kuzey Amerika’ya kaynak aktarımı devam etmektedir. Bugün zengin dünyanın yoksullara yardım elini uzatma çabaları Tolstoy’un yüzyıl önce Rusya’daki serflerin (Köle, Kentten Medeniyete giren toplumun alt-sınıfı, Serf, Orta Barbarlıktan Medeniyete giren toplumun alt-sınıfı olmuştur. ) durumuyla ilgili yazdıklarını çağrıştırmaktadır:...bir adamın sırtına binmişim ve boğazını sıkıyorum. Aynı zamanda kendime ve başkalarına onun için ne kadar üzüldüğümü ve her türlü yardımı yapmaya hazır olduğumu söylüyorum. Bir şey hariç:Sırtından inmek!;(1886). Yeni bin yılda yoksul dünyadan zengin dünyaya kaynak aktarımının sonlandırılması, yani modern sömürgeciliğin batı ülkeleri tarafından bitirilmesi gerekmektedir. Buna kendimizden bir örnek : Türkiye, DSÖ ' ne yılda 1 milyon 740 bin dolar aidat ödediği halde , 2 yılda bir 200 bin dolar yardım alıyor ; alınan yardım, bizim verdiğimizin faizi bile değil . Bir başka önemli örnek , OECD bünyesinde 1995 yılından beri sürdürülen MAI (Multilateral Agrement on Investment) "Çok Taraflı Yatırım Anlaşması"(ÇTYA) ’ dır. Bu anlaşma görüşmeleri dünya kamuoyundan uzun süre gizli olarak yürütüldü ve 1998 başlarında önce Fransız sanatçıları tarafından kamuoyuna sızdırıldı. Bir çeşit ticaret ve yatırım amaçlı anlaşmadır ve içeriği çok ilginçtir: -Öncelikle , OECD bünyesinde 1995 yılından beri sürdürülen anlaşma görüşmeleri dünya kamuoyundan uzun bir süre gizlenmiştir. Görüşmelerin gizli yürütülmesi kötü niyetli olmak ve ulus devlet yasalarını ihlal anlamına gelmektedir . Bir bakıma devletlerin dayandığı millet kavramı yok edilerek , hayatın başı ve sonu , varoluşun amacı yalnızca paraya dayandırılmak istenmektedir. - Bu anlaşma ile ulus devletlerin rolü ve işlevleri bozulmak istenmektedir. -Yasama ve yargı gibi önemli yetkiler bu anlaşma ile devletlerin elinden alınarak, uluslararası şirketlere devletlerin koyduğu kurallara uymama hakkı verilmek istenmektedir. -Anlaşmanın imzalanması durumunda , ulus hükümetleri MAI ile çelişecek hiçbir yasayı çıkaramayacaklar ve 5 yıl süre ile anlaşmadan çıkamayacaklar, çıktıktan sonra da 15 yıl anlaşma hükümlerine bağlı kalacaklardır. -Ulus devletlerin sermaye akışını ve uluslararası ticaretini kontrol etmek amacıyla aldığı koruma önlemleri de MAI ile ortadan kaldırılmak istenmektedir. -MAI anlaşması çerçevesinde yapılacak yeni yatırımlar ve uluslararası şirketlerin mevcut yatırımları, sözleşmelilerinin haklarını , fikri mülkiyet haklarını ( bilim, kültür, sanat vb.) para ve ifa cinsinden hak edişlerini (müteahhitlik hizmetleri vb.) gayrımenkullerini ve devlet imtiyazları ile lisanslarını (doğal kaynakları kullanma ve devlet ihalelerine girme hakkı gibi) kapsamaktadır. -Anlaşma , yatırımcıların ve kilit personellerinin ( yöneticiler ve uzmanlar ) ev sahibi ülkeye kısıtsız girme ve çalışma izni almasını öngörmektedir. -Yatırımlardan sağlanan gelirin transferi üzerinde bütün engeller kaldırılmak istenmektedir. -MAI , ulus devletlerin yabancı direkt yatırımlar konusunda varolan performans kriterlerinin (teknoloji transferi , ithalat ihracat arasındaki ilişki , ülke içinde belli bir üretim , yatırım , satış , istihdam ya da Araştırma-Geliştirme düzeyine ulaşma, ülke yurttaşlarının belli bir düzeyde işe alınması vb.) aranmamasını şart koşmaktadır. -Anlaşma ile madencilik, ulaşım gibi sektörler de dahil olmak üzere tüm sektörlerin , kuralları onlar tarafından belirlenecek şekilde yabancı sermayeye açılması öngörülmektedir. -MAI hükümleri ile çelişen tüm çevre standartlarının engellenmesi ve yatırıma açık tüm ülkelerin çevre standartlarının düzeyinin düşürülmesi amaçlanmaktadır. MAI (Çok Taraflı Yatırım Anlaşması), ülkemiz sağlık hizmetlerindeki olumsuzlukların giderilmeye uğraşıldığı bir dönemde gündemimize girmektedir. Sağlığa ayrılan kaynaklarımız kısıtlı ve hizmet sunumumuz yetersizdir. Bizim isteğimiz ve bilgimiz dışında planlandığı taktirde yabancı sermaye çok büyük bir ihtimalle kazancı yüksek alanlara yatırım yapacaktır. Uluslararası sermayenin, kendi milletimizin , yurdumuzun şartlarına uygun bir şekilde koruyucu hekimliğe , doktor ve diğer sağlık çalışanlarının eğitimine yeterli ve istekli katkısı beklenemez. Dünya Sağlık Örgütü’nün Türkiye’ye yaptığı yardımın ne kadar az olduğu ortadadır. Tıpkı son zamanlardaki , yardım edeceğim ama şunları da yaparsan yaklaşımında olduğu gibi. Ülke kaynaklarının, “kamu planlaması ve denetimi yoluyla” vatandaş yararına kullanılması yerine, MAI destekli uluslararası özel sisteme devredilmesi, ülke çıkarları ile bağdaşamaz. MAI , ülkemizde sağlık alanındaki yanlış yapılanmayı destekleyecek ve dışa bağımlılığı,yabancı sömürüyü daha da arttıracaktır. Görüldüğü gibi,vaadedilen cennet olarak önümüze konulan yeni dünya düzeni çok da masum değildir ve dikkatle incelenmeden kararlar verilmemelidir. Çünkü temel hedefleri , Türkiye’nin sorunlarının çözümü değil , kazançlarının artmasıdır , ilave olarak Türkiye’nin sorunları da çözülürse daha iyi olur düşüncesi hakimdir. Durum böyleyse ve meseleye sadece ticaret olarak bakıyorlarsa , biz de kendi kazanacaklarımıza ve kaybedeceklerimize bakarak , ülke çıkarlarını gözeterek karar vermeliyiz. Bunu yapması gerekenler sade vatandaşlar değil memleketi yönetenlerdir. Biz vatandaşlar da akılcı ve serinkanlı bir şekilde yönetenleri denetleme görevimizi yerine getirmeliyiz. Türkiye sağlık sektörü için gerçekçi ve samimi bir planlamaya ihtiyaç vardır. Böyle bir faaliyet , eğitimden standardizasyona , finansmandan denetime tüm alanları kapsamalı ve Türkiye’nin şu an içinde bulunduğu durumu, sahip olduğu kaynakları, hedeflerini dikkate almalıdır. Bunun için de öncelikle hedef belirlenmesi gerekir.